Imam Hamza Zeid Kailani

image1“Erbarme Dich!” was de melodie waarmee de afscheidsdienst van Imam Hamza Zeid Kailani aanving, in aanwezigheid van velen, van wie hij in de vijftig jaren van zijn verblijf in Nederland de vriend en vertrouwensman was geworden.

In 1933 was hij geboren in Acre, Palestina, het huidige Noord-Israël. Later vluchtte hij, getroffen door de oorlog, met zijn familie naar Nabloes. Hij liep brandwonden op en verloor een zuster.

In 1964 kwam hij op tijdelijke basis naar Nederland met een groep Palestijnen die bij een Nederlands bedrijf gingen werken, als tolk – en ook om een groep Nederlandse gegijzelden te bevrijden in de eerste Golfoorlog.

Na de Zesdaagse oorlog met Israël in 1967 kon hij niet meer terug. Toen zijn oude moeder op sterven lag en hij haar wilde bezoeken, kreeg hij ook daarvoor geen toestemming van de Israëlische regering. Zijn verzoek werd zelfs gesteund door verschillende Nederlandse kerken, maar Israël wilde geen uitzondering maken: Palestijnen uit het gebied dat in de oorlog werd bezet kregen nooit toestemming daarheen terug te keren. Toen hij op een zondagmorgen verdrietig bij Nederlandse vrienden in Utrecht kwam vertellen dat zij was gestorven, hebben die hem meegenomen naar de Nicolaas Monicakerk, waar zij het sterven van zijn moeder naar voren hebben gebracht en Hamza veel troostende woorden heeft ontvangen.

Pas nadat hij de Nederlandse nationaliteit en een Nederlands paspoort had gekregen, heeft hij zijn familie in Nabloes kunnen bezoeken en zijn ouderlijk huis teruggezien. Hij werd er vriendelijk door de bewoners ontvangen, maar omdat de regering het huis onteigend had kon hij er geen enkel recht meer op laten gelden; een statenloze met littekens, een balling in eigen land.

Noodgedwongen bleef hij in Nederland. In 1974 kon zijn echtgenote Zahira, die in Jordanië was gaan wonen, zich met hun dochter Arab in Utrecht bij hem voegen; daar is nog een tweede dochter geboren, Tamara. In 2002 is Zahira aan kanker overleden. Inmiddels is Hamza wel grootvader geworden van een kleindochter en drie kleinzoons.

In Utrecht , en ook daarbuiten, heeft hij zich jarenlang ingezet voor de dialoog. Tien jaar lang was hij voorzitter van de Interkerkelijke Stichting Kerken & Buitenlanders. Hij maakte zich ook sterk voor de Universal Peace Federation. In de werkgroep Pniël voor Buitenlandse werknemers werd hij bekend als ‘de alfabeet die behoorlijk goed Nederlands sprak’; op zijn beurt leerde hij zijn omgeving conversatiezinnetjes in het Arabisch, fonetisch op papier.

In de Migrantenraad in de Gemeente heeft hij deel uitgemaakt van een commissie die pensions op veiligheid keurde. Hij genoot aanzien, omdat hij tolk-vertaler was en snel een rijp standpunt kon innemen. Jonge moslims vroegen hem, in het Nederlands met hen te spreken over de islam en hen te helpen om als moslims in een moderne samenleving te leven. Steeds weer hielp hij hen om daarin hun plek te vinden; tegelijk wilden ze zich verdiepen in de oude islamitische Soefi-traditie. Zij zijn verenigd in de AISA (Association Internationale Soufie Alawiyya) en bestuderen werken van de Arabische moslimgeleerde Rumi, van wie Hamza gedichten vanuit het klassieke Arabisch voor hen vertaalde. Hun voorganger en voorzitter Alaeddine kan ervan getuigen. Verder was Hamza op vrijwillige basis werkzaam als Imam voor moslim gedetineerden in gevangenissen en huizen van bewaring. Voor islamitische geestelijke verzorging was toen nog niets geregeld. Hij kreeg meestal alleen een reiskostenvergoeding en 10 gulden als de directeur daarvoor een potje had. Tenslotte kreeg hij een bescheiden aanstelling bij het bekende politiebureau Warmoesstraat in Amsterdam, waar hij als imam en tolk fungeerde bij mensen die door de politie werden aangehouden, maar waarvan men niet goed wist wat ermee moest gebeuren.

In de tachtiger jaren was hij gastdocent aan de Pabo in Utrecht en nauw betrokken bij de Projectgroep Interreligieuze Dialoog. Ook was hij lange tijd verbonden met de organisatie Religies voor Vrede (WCRP).

In 1985 werd door de Stuurgroep Prot.Chr.Onderwijs en Culturele Minderheden een verslagboek ‘Ontmoetingsonderwijs van de Juliana van Stolbergschool te Ede’ aangeboden aan de Staatssecretaris. Toen er wat spanning ontstond over een lesuur islamitisch godsdienstonderwijs, werd imam Hamza door directeur Bart ten Broek er bij uitgenodigd. Samen trokken zij  door de buurt om met de ouders te praten. In groepjes, thuis bij de ouders, of op de straat. Een mooi beeld was, toen de imam met een vader, die onder de auto lag voor een reparatie, op zijn hurken een warm betrokken gesprek voerde. Het leidde er toe dat deze persoon ook trouw bleef aan de school en in 1990 bestuurslid werd van de christelijke-islamitische Samenwerkingsschool. Hamza straalde toen al uit,  als christen en moslim samen op te trekken, zonder elkaar een wil op te leggen, en dat te doen vanuit de gezamenlijke waarden. Zijn warme overtuiging hield de ouders bij elkaar.

In 1993 verscheen Hamza Zeid Kailani’s boek ‘Kernmomenten in de Islam – bouwstenen voor een dialoog tussen moslims en christenen’ (Uitgever Gooi en Sticht).  Eén van die bouwstenen is voor de imam de uitspraak geweest van de christen-theoloog dr. Hans Küng : “Er is geen vrede in de wereld mogelijk zonder vrede tussen de godsdiensten”. Ook onder een klein maar belangrijk deel van de islamitische geleerden bestaat nu belangstelling voor het aangaan van een dialoog met de christenen, zegt Hamza. Men gelooft in de Goddelijke opdracht in Soera 29:46 in de Koran, om met de mensen van het Boek (de Bijbel) op de beste manier in gesprek te gaan en te zeggen: “Wij geloven in Hem en aan wat Hij aan ons en aan jullie heeft neergezonden. Onze God en jullie God is één; en wij hebben ons aan Hem overgegeven.” ‘Naar mijn mening’, aldus Hamza, ‘heeft de eerste belangrijke interreligieuze conferentie in de wereld dan ook plaatsgevonden op initiatief van de islam. Want niemand minder dan de profeet Muhammad (vzmh) zelf heeft de leiders van de christenen uit Nadzran (Yemen) en de joodse leiders uit Mekka en Medina uitgenodigd om over het geloof in gesprek te gaan. Zij kwamen en bleven tien dagen in de moskee en aten, dronken en sliepen daar. Zij praatten over het geloof en iedere groep probeerde natuurlijk de anderen ervan te overtuigen dat zijn standpunt het juiste is. Het doel van die ontmoeting kreeg toen het karakter van elkaars bekering. Dat lukte niet en men sprak af, dat er geen missiewerk onder elkaars aanhang gedaan mocht worden.

In het oprichtingsjaar 2000 van de Stichting Trialoog – ter bevordering van de dialoog tussen de drie Abrahamitische geloofsgroepen joden, christenen en moslims – werd Hamza lid van de Adviesraad. Zijn adviezen zijn bij het werk van veel nut geweest.

Verder hield de Imam lezingen op conferenties in binnen- en buitenland: in 2002 en 2003 in Caux (Zwitserland) voor Initiatives of Change, de vroegere Morele Herbewapening, met als  hoogtepunt in 2003, toen aanhangers van vijf religies voorgingen in gebed tot de Ene God, in zang of in meditatieve tekst. Hamza zong een soefilied voor, dat daarna door alle aanwezigen werd gezongen.

In 2007 was hij bij de Tweedaagse Vliebergh-Sencieleergang Bijbel en Catechese in Leuven respondent van prof. Pim Valkenberg, die een lezing hield over ‘de dialoog tussen moslims en christenen – een theologisch perspectief’.

Hamza heeft veel vrijwilligerswerk gedaan. Dat reikte zelfs tot aan de Geestelijke Verzorging in het UMC. Als de imams in het UMC-Utrecht met vakantie waren nam Hamza waar voor hen.

Een bijzondere herinnering voor het hoofd van de Geestelijke Verzorging, Ds Ari van Buuren, is het sterven van een kind in het UMC. De ouders vormden een gemengd paar: de een moslim, de ander christen. Samen hebben Hamza en Ari van Buuren dat kindje begraven. “Ik zie ons nóg staan bij het grafje in de stromende regen. Hamza stond biddend en ongeschoeid in het natte gras, met zijn voeten in de modder…”

In 2009 is zijn grote inzet als bruggenbouwer beloond met een Ridderorde, uitgereikt door burgemeester Aleid Wolfsen van Utrecht, in het bijzijn van zijn kinderen. In zijn toespraak wees hij op de tientallen jaren dat Hamza zich in Nederland heeft ingezet voor een dialoog tussen moslims, christenen en joden. “U bent er altijd op uit begrip tussen mensen te kweken.”

De dialoog moet doorgaan, bleef de Imam zeggen. De huidige grimmige toestand van de wereld dwingt ons om elkaar positief te benaderen. Men moet bereid zijn om de rijkdom van de aarde samen te delen. Milieuvervuiling kan alleen gezamenlijk bestreden worden. Een land alleen kan dat niet, hoe rijk het ook is en hoe hoog ontwikkeld ook in de techniek – het zal niet lukken. Want het vervuilde water en de zure regen verplaatsen zich van het ene land naar het andere, van het ene continent naar het andere, zonder enige moeite. Er is geen vergunning of visum voor nodig: de wind drijft alles voort.

Kerken en moskeeën moeten hun stem luider laten klinken. Het geloof heeft een rol in het leven te spelen, en dat is de rol van het controlerende geweten.

Hamza is meermalen in beeld geweest in de media. Het laatst was hij nog te zien in het EO/NCRV/KRO-programma ‘Tijs en de Ramadan’, deze zomer, waarbij Tijs v.d.Brink drie dagen onderdak kreeg bij een islamitisch gezin om het vasten mee te maken. Toen was ‘Meneer Parkinson’ al bij Hamza op bezoek gekomen en was de man die zo graag en veel sprak, steeds minder verstaanbaar en zijn spierbeweging steeds minder mogelijk. Maar ook in het verpleegtehuis zijn de vele vrienden hem niet vergeten.

Tijdens de afscheidsdienst van 20 september op de begraafplaats Kovelswade, Utrecht, onder leiding van voorganger Alaeddine Touhami gingen van vele kanten veel goede woorden met Hamza mee :

Goede ridder Hamza – We hebben je leren kennen als een gelovig, zachtmoedig, eenvoudig en bescheiden metgezel.- Een groot voorvechter van de dialoog, een vastberaden maar milde persoon – met vele contacten in verbondenheid en vriendschap.

Moge jouw leven, met alles aan lief en leed, geborgen zijn in de schoot van de Barmhartige.

Een schoot van ontferming is onze God. Hij zal onze voeten richten op de weg van de Vrede.

Onder gezang en gebed van zijn moslimbroeders werd hij op de schouders naar zijn laatste rustplaats gedragen, bij zijn echtgenote, en werd hun graf zorgvuldig gedicht.

De reis van Hamza naar God is voltooid.
We eren Hamza door in zijn geest verder te gaan in de dialoog.
In Almere staat sinds kort het Huis van Vrede.

Hamza Zeid Kailani werd op 3 november 1933 geboren in Acre, Palestina.
Hij overleed op 14 september 2017 in Utrecht.

____

Gesproken hebben tijdens de afscheidsdienst:
– Mr. Aad Burger, namens Stichting Initiatives of Change (voorheen Morele
Herbewapening)
– Ds. Ari van Buuren, hoofd Geestelijke Verzorging UMC Utrecht, voorzitter
United Religions Initiative URI
– Dhr. Bart ten Broek, voorm. directeur van de christelijke-islamitische
Samenwerkingsschool te Ede, secretaris United Religions Initiative URI
– Dr. Gerard Zuidberg, em. R.K. Pastoor te Utrecht, eerste en oud-voorzitter
Interkerkelijke Stichting Kerken en Buitenlanders
– Dhr. Wieger Rozema, mede-oprichter Interkerkelijke Stichting Kerken en
Buitenlanders
– Ds. Jan Tulp, voorm. docent IPABO Amsterdam, deelnemer Projectgroep
Interreligieuze Dialoog, geestelijk verzorger GGZ.

Verder werden diverse instellingen wel vertegenwoordigd, zonder gesproken
woord (o.a. Religies voor Vrede (WCRP), Stichting Trialoog).